- hoofdartikel -

TAAL

Dit voorjaar mochten we weer de nominaties van de Cultuurschool van Noord-Holland presenteren: drie scholen die zich meer dan gemiddeld inspannen om hun leerlingen bijzondere culturele ervaringen mee te geven. De verbinding tussen cultuur en taal bleek dit jaar een rode draad te zijn.

De Hilversumse ZML-school Mozarthof organiseerde een succesvol literatuurproject, ondanks het feit dat veel leerlingen grote moeite hebben met lezen en schrijven. Islamitische basisschool Al-Ihklaas uit Haarlem vertelde dat taal voor hun leerlingen het allerbelangrijkste vak is, en dat de creativiteit die cultuur meebrengt daar een extra dimensie aan geeft. En Jenaplanschool De Keerkring uit Schagen ziet cultuur als een essentieel onderdeel van het onderwijs omdat het leerlingen andere middelen geeft om zich uit te drukken, naast geschreven en gesproken taal.

Taal in de basis

Het leren op de basisschool is op allerlei manieren gericht op taalvaardigheid. Taal is de basis van alle vakken, en elk vak brengt een wereld aan woorden en begrippen met zich mee die ill 1 hfdart TAALde woordenschat helpen uitbreiden. Dat ook de cultuurvakken zich prima lenen om nieuwe begrippen de klas in te brengen, ligt voor de hand. Toch is de gedachte dat cultuuronderwijs een bijdrage kan leveren aan taalontwikkeling nog vrij nieuw. In mijn MR-tijd op een school voor speciaal onderwijs, jaren geleden, opperde ik eens om meer structureel aandacht te besteden aan cultuur. Natuurlijk gebeurde er in de groepen al veel, maar van samenhang of beleid was nog geen sprake. Mijn pleidooi vond geen gehoor. De school bevond zich in de lastige spagaat: er was een steeds grotere concentratie van ernstige communicatiehandicaps en tegelijkertijd vroegen de ouders en de inspectie om meer aandacht voor leerresultaten. Daarbij was geen ruimte voor cultuur. We kwamen niet op de gedachte dat cultuur juist een zinvolle rol zou kunnen spelen bij de zorg- en leertaken.

Er is in een paar jaar veel veranderd. Veel scholen – ook deze – hebben inmiddels een cultuurbeleid, en verbinden de doelen van de school met de doelen van cultuuronderwijs. En op heel veel plekken wordt ook de volgende stap gezet: cultuuronderwijs dat structureel bijdraagt aan leerdoelen op andere vakgebieden, en dan met name taal. Overal waar kunstdocenten en leerkrachten samen – dus vraaggericht – een cultuurproject opzetten, verschuift de focus van ‘cultuur om de cultuur’ naar cultuur als hulpmiddel bij het leren. Het bekendste voorbeeld in Noord-Holland is het programma Kunst in Leren, dat Alexandra van der Hilst voor kunstencentrum Pier K ontwikkelde.

Kunst in Leren, gebaseerd op Van der Hilsts boek Voorbij de kaders verbindt kunstvakken aan taal, rekenen en andere leergebieden door andere manieren van leren te introduceren en aan te sluiten bij de verschillende leerstijlen van kinderen. Het was even wennen, want meestal kwamen kunstdocenten gewoon ‘hun ding doen’, maar inmiddels hebben pilotscholen in de gemeente Haarlemmermeer ruime ervaring met de kunstdocenten van Pier K die voorafgaand aan een cultuurproject komen afstemmen welke leerdoelen er met het project behaald moeten worden. De komende jaren wordt Kunst in Leren, als onderdeel van het programma Cultuureducatie met Kwaliteit, ook op andere plekken in de provincie geïntroduceerd.

Een andere nieuwe methode – althans in ons land, want in de Verenigde Staten wordt er al jaren mee gewerkt – is VTS: Visual Thinking Strategies. Het is een aanpak waarbij beeldende kunst centraal staat. Een gespreksleider – dat kan een leerkracht zijn, of een museumdocent – begeleidt de groep bij het al pratend verkennen van een kunstwerk. Door de open startvraag ‘Wat gebeurt hier?’ worden deelnemers uitgenodigd om goed te kijken, en hun gedachten onder woorden te brengen. Ze reageren op elkaar, leren van elkaar, en komen samen tot verhalen. De gespreksleider vat telkens samen wat er gezegd wordt, en introduceert daarbij nieuwe woorden of begrippen. Leerkrachten die kennismaken met de methode zijn zonder uitzondering enthousiast over de manier waarop VTS de woordenschat uitbreidt en kinderen beter leert waarnemen.

ill 2 hfdart TAALEffect?

Dit zijn slechts twee voorbeelden van projecten die een relatie leggen tussen taal en cultuur. Er zijn er natuurlijk meer – kijk alleen al naar het werk dat Stichting Taalvorming al jaren doet. En als je zoekt op websites als Alicemoves.nl en de projectenbank van Plein C, zie je dat heel veel cultuuraanbieders met hun projecten aansluiten bij taal als schoolvak. De vraag dringt zich op of het werkt; of er een direct verband is tussen het inzetten van drama, dans, beeldende vorming of muziek en de ontwikkeling van de woordenschat, de luisterhouding of de uitdrukkingsvaardigheid.

Het onlangs verschenen onderzoek Art for Art’s sake? The impact of arts education is wat dat betreft enigszins ontnuchterend. Volgens de auteurs, die tientallen onderzoeken op dit gebied hebben uitgeplozen, claimen veel cultuuraanbieders een positief effect op het leren van kinderen, maar is er geen wetenschappelijk onderzoek dat bevestigt dat kunsteducatie in het algemeen leidt tot bijvoorbeeld betere reken- of leesprestaties, of tot zogenaamde transfer-effecten waarbij culturele vaardigheden positieve invloed hebben op de cognitieve ontwikkeling.

Waar wél sprake is van een bewezen effect, ligt de opbrengst van cultuuronderwijs dicht bij de ‘input’. Kinderen die – bijvoorbeeld met VTS – vaak naar beeldende kunst hebben gekeken, zijn beter in het analyseren van en praten over kunst. Kinderen die veel aan theater doen, hebben een betere uitdrukkingsvaardigheid, en goed muziekonderwijs helpt kinderen bij het onderscheiden van klanken, wat essentieel is voor de taalontwikkeling.

Voor andere kunstdisciplines is een bijdrage aan taalontwikkeling niet bewezen, maar de onderzoekers geven onmiddellijk toe dat er nog veel te weinig onderzoek is gedaan naar de effecten van cultuuronderwijs om definitieve uitspraken te doen. Duidelijk is in elk geval dat gewenste effecten alleen optreden als je daar expliciet naar streeft – het gaat niet vanzelf! Dat pleit ervoor om in methodes en projecten die cultuur en taal combineren, de doelstellingen concreet te formuleren en daarbij realistische doelen te stellen. Een taalachterstand werk je immers niet weg met een cultuurproject, maar als je je daar op richt, kan zo’n project wel bijdragen aan het uitbreiden van de woordenschat, of bijvoorbeeld het aanleren van gesprekstechnieken.

Woorden voor cultuur

De onderzoekers van Art for Art’s sake? concluderen dat er weliswaar geen bewezen transfereffecten zijn van cultuur, maar dat cultuuronderwijs op zichzelf natuurlijk een belangrijke bijdrage levert aan de veelzijdige vorming en ontwikkeling van kinderen, en daarom een structurele plaats verdient in het onderwijs. Door dicht bij de kern te blijven, sorteer je het grootste effect. En dat is wederzijds: cultuur stimuleert taal, en taal ondersteunt cultuur.

Dat blijkt ook uit de voorbeelden van de Noord-Hollandse cultuurschoolkandidaten. Alle drie totaal verschillend in hun uitwerking van cultuuronderwijs, maar alle drie vanuit een even sterke visie, en alle drie met resultaat. Je ziet het aan hun leerlingen. Nora en Mohammed van Al-Ihklaas spreken bij hun rondleiding door de school geroutineerd over aquarelleren en tamponneren. De moeilijk lerende Myrthe van Mozarthof geeft het ‘Stekkie van de fuchsia’ ten beste, want ze weet dat ze daar succes mee heeft. En Lex van De Keerkring vertelt, alsof hij het al jaren doet, over de ‘food intervention’ in de openbare ruimte van Schagen, die hij onder leiding van drie kunstenaars ontwierp. Dit zijn kinderen van de wereld: ze hebben zich niet alleen leren uitdrukken in cultuur, maar kunnen ook woorden geven aan wat ze hebben meegemaakt. Zij spreken de taal van cultuur.

 

Tekst: Vibeke Roeper
Illustraties: Valezki

lesidee

actieve leeslessen

voor de hele school






lesidee

creatief schrijven

voor de schrijvende school






thema

TAAL

deel deze pagina