- hoofdartikel -

KIJKEN

Kinderen groeien op met beelden maar begrijpen lang niet alles wat ze zien. Ook kijken moet je leren.

‘Wat zie je? Van welke materialen is de kleding van die man gemaakt?’ We staan voor het portret van Eleazar Swalmius in het Rembrandthuis. De zeventiende-eeuwse predikant is, gekleed in een zwart gewaad, geschilderd door Rembrandt. Ik ben de museumdocent, voor mij staat een groep 7. Terwijl de kinderen naar het schilderij kijken, observeer ik de groep en zie het gebeuren: hun ogen glijden weg van het schilderij, ze staren naar links, rechts of erboven. Een schaduw van lichte paniek, een snelle blik naar klasgenoten. En dan begint het grote gokken. Alle soorten textiel die ze kennen worden opgenoemd: katoen, wol, linnen… Alsof ik een televisiequiz presenteer en zij het goede antwoord moeten raden.

Verder dan je neus lang is

Volgens de theorie van Cultuur als cognitie, ontwikkeld door Barend van Heusden van de Rijksuniversiteit Groningen, is waarneming de oudste en eerste strategie in een mensenleven om je te verhouden met de wereld om je heen. Denk aan een pasgeboren baby, maar ook aan een jongste kleuter in de kring; die zit er de eerste dagen voor spek en bonen bij. Maar al gauw zie je het kind voorzichtig bewegingen en geluiden nadoen. Vanuit een behoefte om erbij te horen verwerft de kleuter zich een plek in de groep door goed te kijken en te imiteren. De kleuterjuf geeft intussen les met heel haar lichaam: begrippen worden niet alleen in woorden benoemd, maar ook essay afb 2verbeeld met gebaren of met voorwerpen. Zo visualiseert en concretiseert zij nieuwe begrippen en helpt zij de kleuter grip te krijgen op deze nieuwe wereld.

Van alles wat je ziet maken de hersenen een blauwdruk in het waarnemingsgeheugen. Dingen die je vaker ziet, herken je op basis van een paar kenmerkende aspecten. Denk aan de tekeningen van Dick Bruna: twee flaporen en een slurf is een olifant. Terwijl de jongste kleuter nog weinig blauwdrukken heeft om op terug te vallen, en het waarnemen hem veel energie kost, kunnen oudere kinderen – mede dankzij het grote aantal beelden en beeldschermen in hun leven – steeds sneller visuele informatie verwerken. Veel kijkervaring maakt het mogelijk om oppervlakkig scannend te kijken, informatie te filteren en snel je weg te vinden. Vanuit evolutie gezien: op zoek naar voedsel of een schuilplaats. Voor kinderen op school: op zoek naar het goede antwoord.

Bont!

Dat is wat mijn groep 7 aan het doen is: vluchtig scannen en terugvallen op eerder verworven kennis. Maar ze komen er niet uit. Ik vraag ze opnieuw om te kijken. En dan, spontaan: “Bont, hij heeft een bontkraag!” Met een uitroepteken, want het is een ontdekking die de leerling zelf gedaan heeft; geen gewenst antwoord, maar een eigen waarneming en eigen constatering. En plotseling zijn ze honderd procent betrokken.

essay afb 3Waar ik de leerlingen daarna op kan wijzen is het talent van Rembrandt om de kijker de illusie te geven van een bontkraag. Want het gewaad van Eleazar is helemaal zwart, maar door de toets van de kunstenaar ontstaat er voor je ogen een bontkraag – wat een magnifieke stofuitdrukking! Met dit soort zinnen verbaliseer ik de waarneming van de leerlingen in kunsthistorische concepten, en laat ik de leerlingen al kijkend ervaren welke kwaliteiten Rembrandt tot een groot kunstenaar maken. Zo wordt de theorie van de kunstgeschiedenis geen gereproduceerd verhaaltje, maar een eigen ontdekking en een gedeelde ervaring.

Waarnemen als leerstrategie

Hoe komt het dat de leerlingen in eerste instantie mijn vraag proberen te beantwoorden zonder te kijken? Hoort het bij de fase van hun cognitieve ontwikkeling? Ligt het aan mijn museumles? Of zegt het iets over ons schoolsysteem?

Hoewel de leerlingen van nu opgroeien in een beeldcultuur, draait het schoolse leren om het verbaliseren van informatie. Leerlingen oefenen een groot deel van hun schooltijd in het abstraheren van kennis door rekenen, schrijven, spellen en lezen. De zaakvakken komen vaak neer op het reproduceren van voorgekauwde informatie. Leren vanuit de eigen waarneming – denk aan het bekijken van planten, dieren, biologische processen, fossielen, schilderijen, oude kaarten, historische objecten, technische voorwerpen of bouwwerken – krijgt veel minder aandacht. Dat dit zijn weerslag heeft is te merken als leerlingen naarstig in hun geheugen graven naar ‘gewenste’ antwoorden in plaats van zich open te stellen voor nieuwe waarnemingen. Dat is jammer, want kijken, echt goed observeren, is een vaardigheid die in aanleg bij ieder kind aanwezig is. En een neerslag maken van die observatie (in de vorm van een tekening, beschrijving, tabel of grafiek) is een belangrijke academische vaardigheid die je al vroeg kunt ontwikkelen. In de theorie van Cultuur als cognitie is waarneming sensorisch, gericht op het kennen van de werkelijkheid. Elke ontdekking wakkert de nieuwsgierigheid aan, kan nieuwe vragen oproepen, en geeft de leerling de kans zelf betekenis te geven aan de wereld om zich heen. Zo stimuleert kijken ook het zelfstandig denkvermogen.

Leren kijken

Om kinderen te stimuleren goed te kijken, kun je ze om te beginnen bewust maken van het verschil tussen de twee manieren van kijken: scannend herkennen en observerend onderzoeken. Die tweede manier van kijken vraagt om vertraging en een uitgesteld oordeel. In het drukke schoolprogramma is die rust er niet altijd, maar in het museum is vertraging een gegeven. Daar kan het tempo omlaag, er mag gedraald worden, het hoeft even niet efficiënt en snel, en er is ruimte voor ontdekking en verwondering.

Dát is dus de troef van de museumdocent: de juiste sfeer creëren, en de tijd nemen om samen met de leerlingen en de leerkracht nieuwe ontdekkingen te doen. En wie weet inspireert het ze om ook in de klas af en toe te stoppen met reproduceren van kennis, en zelf bewust te gaan kijken en onderzoeken.

 

essay afb 1

Kijk erfgoed! Voor jonge kinderen is erfgoed moeilijke materie. Het staat bol van betekenis waar een kind nog weinig weet van heeft. Betekenis is niet zichtbaar, omdat het door mensen verleend wordt. Bovendien is het niet statisch, dus discutabel. Goed kijken kunnen kinderen wel en dat helpt hen om zelf betekenis te verlenen aan erfgoed. Plein C ontwikkelde producten voor erfgoededucatie waarbij het visuele de eerste informatiedrager is en pas daarna de tekst en uitleg volgt. Zie: www.erfgoedtools.nl,  www.erfgoedleerijn.nl

Tekst: Marije Visser
Illustraties: Yke Bartels

 








thema

KIJKEN

les idee

snelle kijkles

groep 5 t/m 8
les idee

kunst-kijkdoos

groep 1 t/m 8
deel deze pagina