- hoofdartikel -

DE GROEP

In de eerste weken van het schooljaar leg je de basis voor een goed groepsklimaat. Hoe kun je de sfeer in de groep positief beïnvloeden? Probeer het eens met cultuur.

27 namen op de lijst. 14 jongens, 13 meisjes. Dat is de groep waarmee je het dit jaar gaat doen. Nu zijn ze nog vreemd voor je, maar het zal niet lang duren voor het jóuw kinderen zijn. De kinderen kennen elkaar al wat langer, maar moeten na de vakantie weer wennen aan elkaar en opnieuw de pikorde bepalen. Dit is het moment om de basis te leggen voor een vruchtbaar schooljaar en een plezierig klimaat in de groep.

Volgens het Groepsontwikkelingsmodel van Tuckman verloopt de vorming van een groep altijd volgens een aantal vaste stappen die samen een week of zes duren. In de eerste fase – de oriëntatie – nemen de leerlingen de situatie in zich op: met wie heb ik te maken en wat zijn hier de regels? In de volgende fase, de presentatie, gaan ze de confrontatie aan: wie luistert naar mij, welke plek neem ik in? Daarna komt de fase van het normeren, waarbij de groep tot (vaak onuitgesproken) afspraken komt: hoe gedragen we ons en wie heeft het voor het zeggen? Je kunt ill 1 hfdart de groepals leerkracht proberen om het normeren naar voren te halen, en al in een vroeg stadium jouw regels en werkafspraken te introduceren. Al deze fases leiden uiteindelijk tot de fase van presteren, waarbij je de resultaten gaat zien van de groepsnormen en groepsrollen.

Voor het welbevinden op school is het van belang dat leerlingen zich veilig voelen en gewaardeerd weten. Elkaar leren kennen, de ander respecteren en de groepsregels naleven, zijn daarbij belangrijke voorwaarden. Als leerkracht kun je dat sturen, en dat is iets waar je niet vroeg genoeg mee kunt beginnen. De beste middelen daarvoor zijn dingen die je samen doet en samen ervaart: feestvieren, eten, reizen en sporten, maar ook cultuur beleven en cultuur maken. Hoe kun je cultuur gebruiken in de fase van het oriënteren en het normeren, zodat je er een positieve groep aan overhoudt?

Kennismaken

Als de kinderen nog aan elkaar aan het wennen zijn, en als het ware de kat uit de boom kijken, dan kun je ze helpen om iets van zichzelf te laten zien. Een bekende activiteit is het maken van het zelfportret voor de verjaardagskalender. Daarmee zorg je dat de leerling even stilstaat bij zichzelf, zich realiseert dat hij weer een schooljaar verder is, en zijn toegenomen capaciteiten om zichzelf waar te nemen en te verbeelden gebruikt om zich aan anderen te presenteren.

Ook het eigen erfgoed van de leerling is een goed middel om elkaar beter te leren kennen. Met erfgoed kijk je als het ware voorbij het kind, naar zijn of haar achtergrond en omgeving. Dat maakt het redelijk veilig – de leerling staat niet in het middelpunt, en kan kiezen of hij zich met dat erfgoed vereenzelvigt, of zich er juist tegen afzet. Vraag de kinderen een bijzonder voorwerp mee te nemen van thuis en praat erover in de kring: wat maakt dat voorwerp bijzonder voor jou?

Kunstvakken zijn bij uitstek geschikt om jezelf te laten zien en je eigen verhaal over te brengen. Van improvisatietheater tot schrijfopdrachten, ze zijn allemaal bruikbaar in deze eerste fase. Zorg er wel voor dat het de leerling niet (te) kwetsbaar maakt, en geen gelegenheid geeft om anderen te kwetsen. En denk eraan dat ook jij jezelf moet laten kennen. Niet met al je volwassen zelf inzichten, maar met een persoonlijke invulling van de rol die jij als leerkracht speelt. Doe dus vooral zelf mee met de opdrachten die je geeft.

Samenwerken

Samenwerken is niet alleen een competentie die elke leerling moet ontwikkelen, maar ook een goede manier om elkaar te leren kennen, en te ervaren wat je aan de ander hebt. Een gezamenlijke ill 2 hfdart de groepuitdaging, iets organiseren of iets maken, is dus een uitstekende groepsvormer. Belangrijk is dat er geen ‘goed’ en ‘fout’ is en dat het gezamenlijke resultaat de individuele inzet overstijgt.

Kies bijvoorbeeld voor een filmproject, waarbij taken en rollen verdeeld worden en iedereen ervaart hoe het is om een radertje te zijn in een grote machine. Ook een (zelfgemaakte) musical is een goed voorbeeld. Er zijn dan ook scholen die heel bewust de ‘eind’-musical aan het begin van het jaar plannen.

Veiliger en overzichtelijker is een gezamenlijk beeldend project waarbij elke leerling een element aanlevert dat wordt samengevoegd in een groot werk: een lapje voor een wandkleed, een tegel voor een mozaïek, of een foto voor een collage. De leerling ervaart daarmee dat hij onderdeel is van een groter geheel en dat ieders bijdrage van even groot belang is.

Anderen respecteren

Als groep functioneren en anderen respecteren zijn belangrijke vaardigheden voor het leven, en cruciaal voor de sfeer in de klas. Cultuur is een goed middel om respect voor andermans ideeën en gevoelens te trainen. Een kunstwerk kan in eerste instantie ‘raar’ zijn, een monument ‘lelijk’ of een gedicht ‘gek’. Totdat je je erin verdiept en het verhaal erachter leert kennen. Die reflectie kun je gebruiken om je leerlingen zich bewust te laten verdiepen in de ander.

Kies bijvoorbeeld een wat minder toegankelijk gedicht en vraag de kinderen naar hun associaties erbij. Het kan ook met een wat abstracter kunstwerk. Door erover te praten en een oordeel als ‘mooi’ of ‘niet mooi’ zo lang mogelijk op te schorten, nodig je de leerlingen uit om zich het werk eigen te maken en er een verhaal omheen te construeren. Zo wordt het als het ware hun eigendom en zal het veel moeilijker zijn om een oppervlakkig oordeel te geven.

Datzelfde kun je vervolgens oefenen met werk van de leerlingen zelf. Behandel het als kunstwerk, vraag aandacht voor de details, de keuzes van de maker en de associaties die het oproept. Het is een activiteit die je het hele jaar door kunt laten terugkomen.

Groepsregels leren

Duidelijke regels schelen veel gedoe. Het kost immers veel energie om telkens als groep te bepalen wat geaccepteerd gedrag is. De groepsregels kunnen dat intomen, mits je ze effectief introduceert en ervoor zorgt dat iedereen ze accepteert. Nodig je leerlingen dus vooral uit om zich te verdiepen in het waaróm, en trek voldoende tijd uit om de regels te laten inslijpen en te laten uitgroeien tot een tweede natuur.

Met erfgoed kun je laten zien dat regels afspraken zijn die veranderen als de omstandigheden veranderen. Hoe ging het vroeger in de klas als een leerling zich niet goed gedroeg? Een tik uitdelen met de liniaal of ‘domme’ kinderen een ezelsmuts opzetten doen we nu niet meer, en strafregels opgeven of drukke kinderen eindeloos in de hoek zetten komt ook niet vaak meer voor. Bespreek met de kinderen welke straffen van vroeger zij kennen, en hoe leerkrachten tegenwoordig omgaan met ongewenst gedrag.

Of benader het van de andere kant: hoe gedragen we ons wél, en welke afspraken maken we daarover? Vraag leerlingen bijvoorbeeld om in pantomime een groepsregel te kiezen en uit te beelden. Eerst ‘zo doen we het niet’ en vervolgens ‘zo doen we het wel’. In plaats van uitbeelden met het lichaam, kun je de leerlingen ook pictogrammen laten ontwerpen om de regels te verbeelden. Besteed telkens aandacht aan de totstandkoming van het werk: waarom heb je deze regel gekozen, en waarom heb je hem zo uitgebeeld? Zo zorg je ervoor dat de leerlingen zich de regel eigen maken, maar ook oefenen in reflectie op het creatieve proces.

Een goed begin

Hoewel de eerste weken cruciaal zijn in de vorming van de groep, ben je er nooit echt mee klaar. Het hele jaar zal je moeten blijven investeren in aandacht voor elkaar en het bevestigen of bijsturen van de groepsnormen. Ook dan blijft cultuur een goed middel, omdat het niet snel ‘fout’ of ‘gek’ is. Gaandeweg het jaar zal je merken dat je je activiteiten steeds spannender kunt maken, en de inbreng van de leerlingen steeds vrijer kunt laten. De creativiteit die daarbij vrijkomt, versterkt de ‘kleefkracht’ van cultuur.

 

Tekst: Vibeke Roeper
Illustraties: Mireille Schaap







thema

DE GROEP

les idee

Muzikale starters

voor de hele school
deel deze pagina