- hoofdartikel -

CREATIVITEIT

Het wiel uitvinden, dat vinden we tegenwoordig de meest nutteloze inspanning die er is. Ik snap dat niet.

Onze verre voorouders hadden nog geen wielen, maar wel een probleem als ze een groot of zwaar voorwerp moesten verplaatsen. Het rollen over stammetjes was een heel gedoe en alleen geschikt voor kleine eindjes over vlak terrein. De eerste steentijdmens die 5500 jaar geleden besloot om twee wielen aan een as te bevestigen, en die as aan een sleebodem, kun je een creatief genie noemen. Maar dat geldt net zo goed voor de kleuter die voor het eerst twee K’nexwieltjes aan een stokje schuift en daarmee zijn karretje in beweging zet.

Society kills creativity

Heel veel mensen vinden het moeilijk om creatief te zijn, en creatief te denken. En dat is niet zo gek, want alle gedachten die creativiteit blokkeren, zijn ons met de paplepel ingegoten. Hou je aan de regels, geef het goede antwoord, doe wat er van je verwacht wordt, denk logisch na en lever geen overbodige inspanning. Volgens onderwijskundige Ken Robinson (je kent vast zijn TED-talk Do schools kill creativity?) hebben we dat te danken aan ons onderwijssysteem: dat zou zich zo specifiek richten op het ontwikkelen van cognitieve vaardigheden en gewenst gedrag, dat het de creatieve ontwikkeling van kinderen belemmert. Maar het onderwijs doet niets meer of minder dan wat de maatschappij verlangt. En als maatschappij kunnen we nu eenmaal niet zo goed omgaan met onvoorspelbare, ontregelende, ogenschijnlijk overbodige zaken. Dat geldt niet afb CREATIVITEIT 1alleen voor kunst, maar ook voor nieuwe technologie. Bij de lancering van de iPhone in 2007 waren er hele volksstammen die er niet zo in geloofden, een telefoon die ook kon internetten. En waarschijnlijk was het wiel ook niet meteen een grote hit. Mensen moeten altijd even wennen aan een nieuw idee.

Ongemak dient de mens

En mensen kiezen het liefst voor gemak, zo zitten we in elkaar. Dus als we een nieuwe trui nodig hebben is het makkelijker, sneller en goedkoper om er een te kopen dan om zelf met breinaalden aan de slag te gaan. En als een deskundige ons een goed advies geeft, zijn we niet snel geneigd naar een andere oplossing te zoeken. Dat is immers het wiel opnieuw uitvinden, en daar wordt niemand beter van.

Of toch wel? Het is interessant om daarover na te denken. Ken je dat adembenemende moment dat je in je hersenen die ‘klik’ voelt, als je een uitvinding doet? Een slimmere indeling van je slaapkamer, een nieuwe draai aan een bekend recept, een ijzersterk Sinterklaasrijm – het kan van alles zijn. Wereld- schokkend is het niet, en een ander zou het misschien nog veel handiger of beter aanpakken. Misschien is het zelfs wel een allang uitgevonden wiel. Prima juist, want nu is het ook jóuw wiel geworden.

Dit gevoel, die ontdekking, willen we bij kinderen stimuleren. Sommigen hebben daarvoor een economisch motief: creativiteit hangt voor hen nauw samen met flexibiliteit, kritisch denken en ondernemerschap. Anderen zien creativiteit als een onlosmakelijk onderdeel van intelligentie. En er is ook de benadering dat een creatieve denker gemakkelijker kan omgaan met alle toekomstige eisen die aan hem gesteld worden. Het ontwikkelen van creatief denken en handelen is, als een van de 21ste-eeuwse vaardigheden, dan ook onderdeel van het strategisch beleid van veel scholen.

Creativiteit op schoolAfb CREATI 2

Daar zijn overigens nog wel wat stappen te zetten. In een SLO-onderzoek uit 2014 bleek dat in de kerndoelen het begrip creativiteit precies één keer genoemd wordt, en dat het in de methodes voor taal, rekenen en geschiedenis een zeer beperkte rol speelt. Er is soms wel sprake van een creatieve benadering van de lesinhoud, maar dat is nog iets anders dan het bewust ontwikkelen van creatief denken en handelen als algemene vaardigheden.

Internationaal onderzoek naar creativiteit in het onderwijs laat zien dat Nederland samen met Polen onderaan de ranglijst bungelt als het gaat om aandacht voor creativiteit in het curriculum. Andere Europese landen scoren veel hoger, met de Britse schoolprogramma’s als toppunt. De meeste leer- krachten vinden weliswaar dat creativiteit niet alleen bij de creatieve vakken, maar in alle vakgebieden een rol speelt, maar zien tegelijkertijd een knelpunt: als er nog geen geschikte middelen zijn om creativiteit te meten, hoe kun je dan de e ectiviteit van je inzet beoordelen? En daar komt nog bij dat een aanzienlijk percentage denkt dat creativiteit is aangeboren en niet of nauwelijks via onderwijs ontwikkeld kan worden. Dit soort aannames zitten het denken over creativiteit in de weg. Als je gelooft dat creativiteit spontaan en speels is, afhankelijk van talent en vooral relevant voor de kunstvakken, dan is er weinig aanleiding om het als kerncompetentie te zien. En dat zou jammer zijn, want met dit soort vrijblijvende creativiteit kom je niet ver. Sterker nog: op die manier zou dat eerste wiel er nooit gekomen zijn. Want creativiteit is ook hard werken, kritisch zijn en doorzetten totdat je de beste oplossing hebt gevonden.

Gewoon doen

Creativiteit staat dus expliciet op de schoolagenda, maar het belang dat er in beleids- en schoolplannen aan wordt gegeven, heeft nog wel een praktische vertaling nodig. Daar wordt al volop aan gewerkt. SLO heeft het creatieve proces als basis gekozen voor de uitwerking van het Leerplankader Kunstzinnige Oriëntatie. Dat geeft meer samenhang in dit leerdomein en legt tegelijkertijd een basis die verder reikt dan de kunstvakken. Het creatieve proces is een cyclus waarbij leerlingen achtereenvolgens oriënteren, onderzoeken, uitvoeren en evalueren – en weer opnieuw beginnen. Zo algemeen geformuleerd is het een model dat je kunt toepassen bij de kunstvakken, maar net zo goed bij het oplossen van een rekenprobleem.

Er zijn ook specialisten op het gebied van creatief denken. Zoals David van der Kooij die allerlei praktische handreikingen heeft ontwikkeld om creatief denken in het basisonderwijs te stimuleren. Deze vaardigheid verdeelt hij onder in creatief waarnemen, flexibel associëren, je oordeel uitstellen, analogieën gebruiken, alternatieven zoeken, en verbeeldingskracht inzetten. Met publicaties en trainingen ondersteunt hij leerkrachten en schoolteams die hiermee aan de slag willen.

Begrijpen en begeleiden van creatieve processen is belangrijk, maar minstens zo waardevol is het om zelf creatief te worden in het lesgeven. Makkelijk is dat niet, want we hebben allemaal geleerd dat gewóón doen de norm is en dat experimenteren niet meer nodig is als je het door deskundigen, methode makers en collega’s gebaande pad volgt. Maar er zit niets anders op; alleen door uitdagingen te zoeken, kennis te combineren, te experimenteren en daarop te reflecteren ontdek je voortdurend nieuwe manieren om je leerlingen te prikkelen, en vind je nieuwe wielen uit waarmee je hun creatieve ontwikkeling in gang kunt zetten. Het is dus een kwestie van gewoon dóen.

 

Tekst: Vibeke Roeper
Illustraties: Marloes Toonen

 

lesidee

denken om een hoekje

voor de hele school







thema

CREATIVITEIT

deel deze pagina