- hoofdartikel -

BURGERSCHAP

Spruitjes en Democratie

Bizar eigenlijk, dat de term burgerschap voor veel mensen ruikt naar spruitjes en bemoeienis, maar juist het tegenovergestelde inhoudt. Burgerschapsvorming gaat over elkaar onbevooroordeeld tegemoet treden, een constructieve dialoog aangaan, elkaars mening respecteren en verschillen accepteren. Doelstellingen die ook in de visie van veel basisscholen schitteren. Toch wordt er op weinig scholen structureel aandacht aan besteed.

Burgerschap in de maak 

Al sinds 2008 zijn scholen wettelijk verplicht burgerschapsvorming op te nemen in hun onderwijsaanbod. De wet stelt dat scholen aandacht moeten besteden aan de pluriforme samenleving, aan actief burgerschap en integratie en aan kennismaking met verschillende achtergronden en culturen.

Burgerschapsvorming in het onderwijs komt maar moeizaam van de grond. Daarom stelde het SLO een voorbeeldleerplankader op en een praktisch instrument voor het inrichten van burgerschapsvorming. Ook in de eerste voorstellen van Curriculum.nu heeft burgerschap een plaats: in maar liefst elf leergebieden wordt duidelijk gemaakt over welke thema’s burgerschap gaat: van vrijheid en gelijkheid tot democratische cultuur en van globalisering tot digitaal samenleven. In zogenaamde Grote Opdrachten wordt vervolgens uitgewerkt welke kennis en vaardigheden kinderen moeten leren over deze thema’s.

Geen checklist

Wil je als school aan de slag met burgerschap, dan begin je met het formuleren van een visie op burgerschapsvorming. Deze zal per school verschillen omdat het een directe relatie heeft met de identiteit en de omgeving van de school. Een kleine school in een rustig dorp zal burgerschap vanuit een ander perspectief behandelen dan een grote school met een veelvoud aan nationaliteiten in een hectische stad.

Voor het vormgeven van je visie kan je gebruik maken van het voorstel van Curriculum.nu. De genoemde Grote Opdrachten zijn geen checklist, maar een handig hulpmiddel om je eigen visie mee te formuleren: wat wil jij bij jouw leerlingen bereiken op deze gebieden? Leg je de nadruk op democratie en gelijkheid, of op globalisering en een duurzame samenleving? Of hoort het er voor jou allemaal bij? Op basis hiervan formuleer je beleid en verbindt je hier activiteiten (lessenseries, modules, gastlessen) aan.

Van het hele team!  

Misschien nog wel belangrijker dan een goed curriculum, is het pedagogisch klimaat op een school. In een open pedagogisch klimaat, waar leerlingen een andere mening mogen hebben dan de leerkracht, een stem hebben in de regels en activiteiten van de school, waar discussie en een open gesprek worden gestimuleerd, ontwikkelen leerlingen hun burgerschaps-competenties beter. Sterker nog: is er geen open klimaat dan beklijven de lessen niet, laten verschillende onderzoeken zien. De rol en houding van jou als leerkracht is dus cruciaal: jij hebt een voorbeeldfunctie en de taak om ieder kind de ruimte te geven.

Door een burgerschapsbril 

Burgerschap staat niet op zichzelf. Curriculum.nu laat zien welke burgerschapsdoelen overlappen met andere vakken, zoals aardrijkskunde, geschiedenis of taal. En de vaardigheden als reflecteren, discussiëren, een eigen mening vormen en een open houding, herkennen we uit de 21st century skills en cultuuronderwijs. Daarmee is burgerschap geen losstaand vak, maar een bril waarmee je kijkt naar alle vakken en het pedagogisch klimaat.   Het SLO heeft een stappenplan geformuleerde dat je kan gebruiken om deze bril op te zetten: wat doe je eigenlijk al en wat zou nog beter kunnen. Hiermee krijg je grip op je burgerschapsonderwijs zonder dat het een extra vak wordt.

Naast een stappenplan heeft het SLO burgerschap ook verdeeld in drie concrete onderwerpen: democratie, participatie en identiteit. Onderwerpen die makkelijk te koppelen zijn aan cultuuronderwijs.  

Democratie

Democratie gaat over staatsinrichting: kinderen leren wat de rechten en plichten zijn in een democratie, dat er verschillende meningen mogelijk zijn maar dat iedereen ook plichten heeft. Naast deze basiskennis is ook het ontwikkelen van democratische vaardigheden belangrijk. Durf jij je mening te geven, kan jij een constructieve discussie voeren, hoe ga jij om met een andere mening? Deze vaardigheden en het ontwikkelen van een open houding, horen bij een democratie.

Theater kan je hierbij helpen. Zo werkt De Theaterfabrique met een workshopserie waarin het creëren van sociale veiligheid, speldurf en vertrouwen het einddoel is. Maar ook beeldende kunst en muziek kunnen een discussie ontlokken. Kijk maar naar de rubrieken In gesprek en het Kunstwerk in deze Prikkels.

Participatie

De maatschappij, dat ben jij – al in 1998 probeert Sire ons met deze leus te wijzen op onze eigen verantwoordelijkheid. En natuurlijk: alleen de spelregels maken nog geen spel. Daarom is ook participatie onderdeel van burgerschapsvorming: wat kan jij bijdragen aan een fijne leefomgeving? Als school kan je kinderen betrekken bij besluitvorming, bijvoorbeeld door het invoeren van een leerlingenraad, door mediatoren te kiezen die in pauzes kleine conflicten helpen oplossen en door initiatieven van kinderen de ruimte te geven.

Ook het beschermen van mensen- en kinderrechten hoort hierbij. Een leuk voorbeeld om hiermee aan de slag te gaan, is het jaarlijks Unicef Kinderrechten festival. Iedereen kan meedoen en met de gratis App zelf een kort Kinderrechtenfilmpje opnemen. Als je je filmpje uploadt maak je bovendien kans op een echte filmcoach in de klas.

Identiteit 

Tot slot gaat burgerschapsvorming ook over het recht op een eigen identiteit. Mensen zijn van nature gewend om naar gelijken te trekken: dat voelt vertrouwd en veilig. Maar de wereld bestaat niet uit allemaal dezelfde mensen en in onze samenleving is pluriformiteit een feit. Voor jonge kinderen maakt dat vaak niets uit: zij zien deze verschillen niet. Maar in de bovenbouw gaan kinderen wel verschillen zien en meningen vormen. Langzaam keren ze zich af van dat wat anders is en vormen ze een eigen voorkeur. Het is op dit moment belangrijk om met kinderen in gesprek te gaan over verschillen en dat een eigen identiteit voor iedereen even belangrijk is – of je nou tot de meerderheid of tot de minderheid hoort. Door met leerlingen te praten over verschillen en ze bekend te maken met verschillende (culturele) achtergronden en (seksuele) oriëntaties, leren ze het idee omarmen dat verschil erbij hoort en we daarin allemaal gelijk zijn.

 

Thema’s Burgerschap:

Vrijheid en gelijkheid / Macht en inspraak / Democratische cultuur / Identiteit / Diversiteit / Solidariteit / Digitaal samenleven / Duurzaamheid / Globalisering / Technologisch burgerschap / Denk- en handelwijzen 

 

Lesmateriaal burgerschapsthema’s

 

Meer over pedagogisch klimaat

 

 

Tekst: Hanna van der Veen
Illustraties: Aart-Jan Venema

 

 

deel deze pagina