- hoofdartikel -

21st CENTURY SKILLS

‘Een slimme meid is op haar toekomst voorbereid’ is een bekende slogan uit de jaren tachtig van de vorige eeuw. De overheid wilde meisjes daarmee aansporen tot economische zelfstandigheid. Tegenwoordig gaat het voortdurend over 21st century skills – ook in onderwijsland – wat ook voortkomt uit een economische motivatie. Waar gaat het precies over? En is het helemaal nieuw, of vinden we er al sporen van in onze basisscholen?

Zomaar een alledaags tafereel in de kleuterklas van mijn jongste zoon. Een paar kinderen maken taakjes aan tafel, een paar doen dit op het digibord. De meeste kinderen zijn bezig in de hoeken. Mijn zoontje ( 5 ) heeft met twee meisjes in de bouwhoek verschillende materialen om zich heen verzameld. Ze maken een soort omheining met allerlei constructies daarbinnen. De juf gaat kijken en vraagt wat ze doen: ‘Eerst maakten we een wei met een huis voor de herten. Die moesten ook spelen, toen hebben we speeldingen gemaakt. Maar deze andere dieren wouden ook in de speeltuin en iedereen mag meedoen…kijk juf het is een dierenspeeltuin voor alle dieren.’ De juf stelt vragen en geeft de kinderen hiermee woorden om hun verhaal verder te vertellen. Ze prijst hen hoe mooi ze dat samen hebben gemaakt en dat het goed is dat ze iets bedacht hebben zodat alle dieren mee konden doen. En wat veel verschillende dingen kunnen ze allemaal doen in die speeltuin!

Veranderde samenleving

Kleuters in de bouwhoek, het is een tijdloos tafereel. Maar hoe ziet de toekomst eruit als deze kleuters van het voortgezet of hoger onderwijs afkomen? Nieuwe technologieën veranderen de maatschappij in een razendsnel tempo. Na de industriële samenleving kwamen de informatie- en communicatietechnologie en vervolgens de sociale media. Vertaald naar leren betekent dit, dat je van het aanleren van een soort vaste ‘kennis-canon’ via het ‘kunnen opzoeken’, steeds meer gaat naar ‘leren van en met elkaar’.

ill hfdart kennisnet schijfHet is onmogelijk te voorspellen welke kennis en vaardigheden in de toekomst nodig zijn, moet het onderwijs bepalen welke keuzes er nú gemaakt worden. Werkgevers dringen aan op het bevorderen van flexibiliteit en innovatievermogen. De Europese Commissie zet in op ‘een levenlang leren’, en benoemt daarbij sleutelcompetenties waarmee burgers zich kunnen blijven ontwikkelen. In dezelfde lijn roept onder andere de Onderwijsraad op tot een brede vorming, als tegenhanger van de focus op taal en rekenen, die zich vooral richt op de persoonlijke ontwikkeling van een kind.

Al deze denkrichtingen zie je terug in de beweging die vanuit de Verenigde Staten ontstond: het ontwikkelen van de 21th century skills. In Nederland hebben onder andere OCW en Kennisnet deze zeven vaardigheden vertaald als: communiceren, samenwerken, ICT geletterdheid, creativiteit, kritisch denken, probleemoplossend vermogen en sociale en culturele vaardigheden.

Gaat het vooral om nieuwe media?

In eerste instantie denken veel mensen dat de 21ste-eeuwse vaardigheden gaan om het inzetten van digitale leermiddelen: computers, tablets en apps. Niet vreemd, als je bedenkt dat Microsoft in de VS mede-initiatiefnemer was van de ‘skills’. Kennisnet, met een sterke focus op ICT in het onderwijs, is in Nederland een van de promotors van de vaardigheden. Nieuwe onderwijsvormen die zeggen kinderen optimaal voor de 21ste eeuw ‘klaar te stomen’, zijn in opkomst: denk aan de Steve Jobsscholen of de iPadscholen. Het ontwikkelen van digitale skills kan een doel op zich zijn, waaraan je in de kernvakken of bij ICT of mediawijsheid kunt werken. Daarbij gaat het er ook om, met kinderen te reflecteren op de media zelf en op de ‘gemedialiseerde’ samenleving.

Maar de nieuwe media kunnen toch vooral ook dienen als middel. Voor expressie, bijvoorbeeld door kinderen een animatie te laten maken. Of als middel om een andere vorm van onderwijs mee te bereiken. Een mooi voorbeeld is Flipping the classroom. Kernzaken of praktische uitleg wordt gedaan in de vorm van filmpjes, die leerlingen vooraf thuis bekijken, of op elk gewenst moment kunnen oproepen. Daardoor heb je als leerkracht in de klas meer tijd om te verdiepen, individuele leerlingen te helpen of groepjes aan projecten te laten werken.

ill 1 21 century skills… om creativiteit?

Een andere skill die er vaak uitgepikt wordt als het over 21steeeuwse vaardigheden gaat, is creativiteit. Niet alleen door kunstinstellingen, die de ontwikkeling van deze vaardigheid als legitimatie gebruiken voor hun onderwijsaanbod. Velen voelen zich daarbij geïnspireerd door de bekende online lezing van Ken Robinson, die betoogt hoe het huidige onderwijs de creativiteit van kinderen doodt.

Een internationale organisatie als de OESO onderzoekt de invloed van kunsteducatie op het leren in het rapport ‘Art for Art’s Sake’ onder andere, omdat belang wordt gehecht aan creativiteit als bron voor economische innovatie. Ook minister Jet Bussemaker noemt dit als belangrijk aspect van cultuuronderwijs in haar beleidsbrief ‘Cultuur beweegt’.

We hebben het dan niet over creativiteit zoals het bij crea-middagen op school wordt gebruikt. Maar om een denkvaardigheid, namelijk divergerend kunnen denken: op een andere manier naar je omgeving kijken, of van bestaande elementen iets nieuws kunnen maken.

… of om brede culturele vorming?

De nadruk op 21ste-eeuwse vaardigheden zette in Amerika een maatschappelijke discussie in gang over wat van oudsher de doelen van onderwijs zijn. Ook in Nederland zie je hernieuwde aandacht voor Bildung en persoonlijke ontwikkeling. Dit is de derde invulling van het concept 21ste-eeuwse vaardigheden. ‘Vorming’ is misschien geen sexy woord zoals skills of talentontwikkeling, maar wel een wettelijk verplichte en basale taak van het onderwijs. Hoe dat wordt ingevuld, is een zaak van de school en niet van de overheid.

In 2011 schreef de Onderwijsraad het nog steeds actuele rapport ‘Onderwijs vormt’. De raad roept hierin op, eigentijdse vorming een nadrukkelijker plaats in het onderwijs te geven. Daarbij gaat het, naast het voorbereiden van een kind op zijn functioneren in de samenleving, om persoonlijkheidsvorming. Niet naast de focus op kerntaken in het onderwijs, maar tegelijkertijd. Dit najaar publiceerde de raad een nieuw advies met dezelfde strekking: meer aandacht voor de vorming van de persoonlijkheid, en meer waardering van capaciteiten zoals creativiteit, samenwerking en probleemoplossend vermogen.

Een belangrijk onderdeel van vorming is brede cultuuroverdracht, concludeert de Onderwijsraad ook niet voor niets. Dit past bij de actuele wetenschappelijke inzichten van Cultuur in de Spiegel. Cultuuronderwijs helpt het kind zich te verhouden tot de wereld om hem of haar heen, om eigen waarden en richting te kunnen ontdekken en om meerdere perspectieven te zien. Als leerkracht heb je een essentiële rol in de vorming, of anders gezegd, in de ontwikkeling van het cultureel zelfbewustzijn van leerlingen. Doordat je zowel cultuurdráger als cultuuróverdrager bent, zoals dat op de Pabo wordt uitgelegd. Doordat je laat zien wat jouzelf inspireert, vervul je als persoon sowieso altijd een voorbeeldrol. Maar daarnaast ben jij diegene die kennis relateert aan het kind, deze verdiept en waardevol maakt.

Wat betekent dit op jouw school?

De 21ste-eeuwse vaardigheden zijn dus vrij algemene, brede vaardigheden waar je in het onderwijs waarschijnlijk al aan werkt. Wil je bekijken hoe dat op jouw school uitpakt, ga dan gewoon eens een middag zitten met je collega’s, en bespreek wat jullie aan de kinderen willen meegeven voor de toekomst. Loop bovenstaande visies langs en bespreek hoe jullie denken over de rol van ICT of creativiteitsontwikkeling. Hoe zien jullie de relatie tussen vaardigheden en kennis? Of tussen kernvakken en vorming? Bekijk ook in hoeverre aan deze set skills al aandacht wordt besteed in de school. Door je algemene visie op onderwijs of door de manier van onderwijsorganisatie werk je wellicht al actief aan communicatie, het vermogen om samen te werken of om problemen op te kunnen lossen. Wat kan er beter? Kunnen lessen soms bewust op een andere manier worden gegeven, om de creativiteit te bevorderen? Kan er meer aan reflectie worden gedaan, om kinderen kritischer te leren denken?

Kijk naar de kleuters

ill 2 hfdart 21 century skillsUit onderzoek blijkt dat vormingsactiviteiten vaak nog weinig doordacht plaatsvinden. Een toekomstvisie zoals een eigen invulling van de 21ste-eeuwse vaardigheden, of de theorie van Cultuur in de Spiegel, kan helpen bij het bepalen van de richting en het maken van keuzes. Hier in de eigen praktijk echt handen en voeten aan geven, kan lastig zijn. Maar je kunt klein beginnen. Afspreken in je team om elke dag een stapje te zetten en te kijken hoe het gaat. Of kijken hoe anderen het doen, bijvoorbeeld je collega’s in de onderbouw.

Onderwijs gericht op samenwerken, creativiteit en eigen initiatief is al in de school te vinden, vindt onder andere de Heemskerkse zorgcoördinator Barry Redeker. In zijn artikel ‘Kleuteronderwijs als model’ (www.schoolengedrag.nl) constateert hij dat in kleutergroepen meestal breed wordt gewerkt aan de ontwikkeling van kinderen. De manier waarop kleuters samen in een rijke en afwisselende omgeving alledaagse en tegelijk nieuwe zaken verkennen, ziet hij als een voorbeeld voor de andere bouwen.

En zo zit het ook bij mijn zoon op school. In de bouwhoek reflecteren deze kleuters over creatief samenwerken. In de kring oefenen ze hun sociale en communicatievaardigheden. De 21ste eeuw? Zij zijn er klaar voor. Nu de rest van de school nog.

 

Tekst: Marjo Berendsen 
Illustraties: Shootmedia

 








thema

21ST CENTURY SKILLS

lesidee

Improvisatietheater

voor de hele school
deel deze pagina